Glögg

Glögg może być alkoholowy albo bezalkoholowy. Na winie lub soku. Zarówno sok jak i wino może być czerwone lub białe. Najczęstsze używane soki to a jabłkowym i winogronowym, bywają też różne mieszanki i dodatki smakowe. Czerwone to zwykle sok porzeczkowy i jagodowy a wino z ciemnych winogron lub ewentualnie dodatki innych. Oprócz tego zwykle zawierają przyprawy korzenne: spora ilość cynamonu i kardamon, tak na prawdę to każdy znajdzie coś dla siebie. Są sporne smaki: chilli czekolada albo z dodatkiem whisky, robione na znanych winach, ręcznie robione z własnoręcznie zbieranych jagód bez konserwantów, z dodatkiem maliny morożki. Pije się glögg i zagryza twardymi cienkimi piernikami korzennymi albo mieszanką rodzynek i migdałowych słupków. 

Wyznaczone

W Polsce wyznaczane są specjalne miejsca dla niepalących, na przykład dwa stoliki pod ścianą w restauracji, gdzie przy wszystkich pozostałych palić można. Tutaj na odwrót, to palący muszą się wysilić by zapalić. Mają na przykład do dyspozycji budkę na uboczu parku z dwiema ławeczkami w środku i popielniczką oraz napisem: tu można palić.

Nie znam dokładnych cyfr, ale przeciętnie dużo mniej Szwedów pali papierosy. A ci, którzy tylko chcą rzucić i zwrócą się o pomoc, mają ją zagwarantowaną w specjalnych poradniach odwyku od papierosów.

Masz to jak...

... na poczcie. Nie, nie w banku, jak to sie zwykło w Polsce mówić. Zwrot traktuje o tym samym, czyli czymś niezawodne pewnym. Tylko inna trochę ta instytucja w Szwecji. Tutaj listy wysyła się bez "R-ek" i wszystkie dochodzą. Urzędowe czy nieurzędowe. Szybko i niezawodnie. Nie ma innej możliwości. Dlatego na pocztę można liczyć. 

Chlamydia

Najwięcej jest przypadków zakażenia Chlamydią. Darmowy test wykrywający chorobę z moczu można zamówić sobie bezpłatnie w sieci. Dostaje się go wtedy pocztą z kopertą zwrotną ze znaczkiem. Wystarczy próbkę wypełnić i wysłać. Wynik dostaje się też pocztą. 

Przy wykrytym zakażeniu Chlamydią prawo nakazuje poddać się leczeniu (antybiotyk przez 9 dni) i przeprowadza się też śledzenie zakażenia. Pacjent podaje dane osób, z którymi miał kontakty seksualne w ciągu ostatniego roku i osoby te dostają list pocztą, że są zobowiązane do oddania próbki moczu do badania. Jeśli tego nie zrobią, to dostają list jeszcze raz. I jeszcze raz. Do czasu, aż to zrobią. Jeśli tego odmawiają a adres osoby jest znany to w ostateczności interwenjuje policja wraz z pielęgniarką. 

Pielęgniarka w poradni wenerycznej (STI-mottagning) na podstawie danych, które pacjent podaje próbuje zlokalizować podane osoby. Ma tutaj do pomocy rejestr ludności z adresami i nierzadko numerami telefonu do dyspozycji. Jeśli pacjent wie tylko, że to była Anna z Malmö to oczywiście nie da się nic wyśledzić ale po nazwisku, wieku i miejscu zamieszkania zazwyczaj nie ma problemu. Nie szuka się osób, które znajdują się za granicą bo wyjechały do pracy czy też z jakiejś innej przyczyny. 

Bezpłatna poradnia

Poradnia chorób wenerycznych (STI-mottagning) działa przy poradni dermatologicznej. Jest bezpłatna i przy wykryciu choroby wenerycznej objętej prawem dostaje się darmowe leki do ręki. Nie ma tutaj żadnych ograniczeń wiekowych. Można tutaj bezpłatnie zrobić testy na HIV, wirusowe zapalenie wątroby HBV, Chlamydię, rzeżączkę i kiłę. Jeśli pacjent podejrzewa, że może być zarażony jedną z nich to ma obowiązek udać się na badanie i wskazać inne osoby, które mogą być zakażone. 

Spacery, spacery

Związek (lokatorów, miłośników spacerów lub jakikolwiek inny) organizuje kilkukilometrowy spacer. Spotkanie w miejscu x, dnia y, o godzinie z. Weź kawę i ciastka/kanapki, zatrzymamy się po drodze na polanie i zrobimy sobie przerwę. To typowe ogłoszenie jesienią i wiosną pojawiające się w miejscach publicznych. Zwykle towarzyszy całej wyprawie odpowiadanie na pytania (jest to wtedy nazywane tipspromenad), które są umieszczone przy drodze. Trzeba je odnaleźć i wypełnić odpowiedź na specjalnym blankiecie. Ten, kto poprawnie odpowie na największą ilość pytań, zdobywa nagrodę. 

Midsommar

To drugie najważniejsze święto w Szwecji zaraz po Jul. Przypadał w tym roku 23 czerwca. Nie jest świętem w wielu innych krajach. Składa się z Midsommarafton (wigilia święta), kiedy to większość sklepów i instytucji ma czynne tylko pół dnia, a jeśli to tylko możliwe to w ogóle zamyka. Właściwe święto to Midsommardagen, kiedy to cała Szwecja niemalże jest zamknięta na skobelek. Wszyscy świętują. Zwykle kilka dni wcześniej sklepy i instytucje wywieszają ogłoszenia na drzwiach, o tym jak będą wyglądały godziny otwarcia. 

Byłam świadkiem zdarzenia, kiedy to dwaj obcokrajowcy mówiący tylko po angielsku próbowali w Midsommarafton o godzinie 17:50 wejść do sklepu, który był zamknięty. Na drzwiach była oczywiście informacja, że sklep będzie krócej otwarty w Midsommarafton. Nie było tylko żadnej daty a jedynie "czynne do 15:00 w Midsommarafton".  Dla Szweda to oczywiste, kiedy święto jest, natomiast nie dla tych, którzy kultury nie znają. 

Niezadowoleni przywitaniem klamki obcokrajowcy odeszli z powrotem bez zrozumienia. 

Letni pałac

Letnia rezydencja królewska Solliden zaprasza do zwiedzania swoich ogrodów. Teren jest różnorodnie zagospodarowany i zachwyca przepychem na królewską miarę. Ogród holenderski to na przykład przytulne małe rosarium z marmurowymi posągami greckich bogini o ludzkich wymiarach. Jest też wodospad, który obecnie panujący król dostał w prezencie na czterdzieste urodziny. 

W sklepiku, który jest zaopatrzony w produkty lokalne oraz takie, które można kupić tylko tutaj. Między porcelaną, czekoladkami, książkami można znaleźć wodę toaletową zrobioną na bazie... kwiatów z królewskiego ogrodu. Z tego co wiem, to nie można jej nigdzie indziej kupić. 

Król Lasu

Cztery długie zapałkowate nogi. Zawsze cztery* stoją na ziemi, a tylko jedna jest uniesiona gdy majestatycznie i powoli się przemieszcza. Ogromny, spokojny. Ostre futro i gruba ciepła sierść. Miękkie i tłuste puszyste futerko dla odmiany pokrywa całe poroże. Oto Pan Łoś, Jego Majestat i Król Lasu. Nie ma w tym przesady. Wystarczy tylko go zobaczyć.

Korekta: *oczywiście trzy nogi

Apteki i leki

Wydaje rachunki imienne. Z kwotą, która została przed klienta wydana od początku rocznego okresu rozliczeniowego. Z kwotą do zapłacenia zanim leki będą za darmo. Do kiedy kwota obowiązuje. Jaki lekarz receptę wypisał. Ile za leki ze zniżką, a ile za niezniżkowe. Wszystko tu jest. Jeszcze wydrukują papier, na którym jest napisane kiedy następne leki można z apteki wybrać, jakie leki można wybrać i ile razy. 

Piesze wędrówki

10 kilometrów to dużo czy mało na pieszą wędrówkę w nieupalny letni dzień? Człowiek padnie zmęczony po takim dystansie, czy będzie miał siłę i chęć przejść drugie tyle? Nikt nie wie, póki sam nie przejdzie. Z marszu się nie da. Trzeba codziennie, uparcie i ze zwiększaniem dystansu. Aż w końcu da się, dziesięć w dwie godziny. I chce się znowu!

Ekspresowa przesyłka

Przesyłka ekspresowa DHL z Austrii do Szwecji. Do małego, kilkutysięcznego miasteczka, na nazwisko, konkretny adres domowy, ulicę i numer mieszkania. Znajduję ją na własnym biurku w pracy, a zaznaczę, że nigdzie na paczce ani w zamówieniu nie ma danych o miejscu pracy, albo innym adresie dostarczenia. 

Czy Pan Dostarczyciel z DHL był ze swoim dzieckiem na wizycie i stwierdził, że zamiast na podany adres domowy adresata dostarczy przesyłkę do miejsca pracy? Nigdy się nie dowiem, jak skojarzył nazwisko i adres do pracy. 

Söndagsutflykt

Niedzielna wyprawa, ucieczka do natury. Małe i wyśmienicie słodkie maliny, dojrzałe i soczyste czarne jagody, pojedyncze słońcem pachnące poziomki. Wszystko za darmo i przy polnej wiejskiej drodze lub w lesie. Tylko brać i zbierać! Jedyną przeszkodą są komary strzegące zarośli jak brytany i kłujące niemiłosiernie.

Parasolki, parasolki

Parasol to po szwedzku "paraply". Służy do ochrony przed deszczem. To każdy wie i kwestionować nie będzie.
Lecz istnieje w języku szwedzkim jeszcze jedno słowo, które ma odmienne znaczenie i w dodatku może być trochę mylące.słowem tym jest szwedzki "parasol" (tak, pisane tak samo jak polskie), który służy do ochrony przed słońcem (sol, solen oznacza słońce).

Wyzerowanie granicy

Coraz częściej zdarza się, że chciałabym o czymś ciekawym na blogu napisać, tylko jak się do tego zabieram, to okazuje się, że tyle rzeczy musiałabym najpierw tłumaczyć, że post zostaje nienapisany. Potem sytuacja przechodzi do codzienności i nie pamięta się, że zadziwiała kiedyś. Rzeczy te przypominają się najcześciej, kiedy ktoś z Polski przyjeżdża w odwiedziny. Przyjemnie jest wtedy uświadomić sobie te małe, proste rzeczy, które już nie dziwiły od dawna pozytywnie i uśmiechnąć się do siebie w duchu "no tak, rzeczywiście, w Polsce się nie zostawia wózka dziecięcego bezpańsko przed toaletą w parku" i tym podobnie. Przyjazd rodziny jest też dobry, bo można sobie uświadomić, że tak na prawdę dużo się o Szwecji i Szwedach wie i wiele pięknych miejsc się tutaj zna. 

Czy potrzebna jest poczta?

Tutaj nie stać nikogo na to, żeby utrzymywać osobną instytucję poczty w takim wymiarze, jak to jest w Polsce. Znaczki, koperty i kartki kupuje się w sklepie. W każdym mieście czy miasteczku jest w jednym większym sklepie punkt pocztowy obsługiwany przez te same osoby, które są zatrudnione w sklepie. Tam można nadać paczkę czy ją odebrać. Nikt tam rachunków nie płaci. To załatwia się albo na miejscu w banku (drogo i dużo zachodu) albo w specjalnych "kioskach" (na przykład Direkten, Pressbyrån) gdzie opłaty są niższe. Ale najczęściej robi się to z dostępu internetowego lub telefonicznego do banku (nie kosztuje nic, można zlecić przelewy, które same co miesiąc powtarzalnie się realizują). 

Polska to bogaty kraj

Bogaty kraj Polska, bo tutaj likwiduje się stacje kolejowo-autobusowe, gdyż są nierentowne. Bilet można kupić w automacie, albo w wyznaczonych sklepach naładować specjalną kartę, którą można płacić w środkach komunikacji publicznej. W niektórych częściach Szwecji można jeszcze nadal płacić gotówką w autobusach, ale wszędzie zachęca się do płacenia kartami, gdyż niedługo będzie to jedyny środek płatniczy. Wszystkie instytucje chcą być "kontantfri" czyli używać samych transakcji bezgotowkowych. Drogo jest utrzymać lokale i płacić pensję kilku osobom, kiedy te same usługi można wyświadczyć taniej.

Kolejki do lekarza i na badania

Pacjent, który potrzebuje nagłej, nieplanowej pomocy medycznej w przychodni ma zagwarantowane, iż ją otrzyma w ciągu 5 dni. Zwykle dostaje czas do pielęgniarki tego samego dnia, a czas do lekarza (jeśli pielęgniarka stwierdzi, że wizyta jest potrzebna) w ciągu kilku dni. Kiedy lekarz rodzinny pisze skierowanie do specjalisty to gwarantowana kolejka wynosi już trzy miesiące. W zależności od objawów i rozpoznania pacjent może w obrębie tego czasu zostać wezwany na wizytę wcześniej lub później w obrębie tych trzech miesięcy. Z kolejką na badania obrazowe jest różnie. Wynik prostego zdjecia rtg lekarz dostaje do tygodnia i do dwu tygodni powinien wysłać list do pacjenta lub poinformować go o wyniku telefonicznie. Inne badania obrazowe i usg dostaje sie zwykle kilka tygodni (czasem miesięcy) od skierowania. Badania krwi pobiera się "od ręki" w każdym laboratorium. Wysyłane są do analizy do laboratorium szpitalnego z wyjątkiem tych kilku, które robi się na miejscu w ciągu kilku minut.

Opłaty za służbę zdrowia i w aptece

Polska to bogaty kraj, bo nie ma opłat za służbę zdrowia i opiekę stomatologa. Bogaty kraj, bo ten sam lek kosztuje każdego tyle samo, nie ważne, ile innych leków bierze. W Szwecji cena leku nie jest stała. Zależy od ilości pieniędzy wydanych przez osobę na rok w aptece. W skrócie: bierzesz jeden lek na stałe na receptę od lekarza, płacisz za niego całą kwotę. Musisz kupić i brać sześć różnych leków, dostajesz na nie zniżkę. O zniżce już pisałam, zakłada że nikt nie wydaje w aptece więcej pieniędzy na rok, niż pewna ustalona z góry kwota. Po jej przekroczeniu leki do końca roku są za darmo. Podobnie jest z opłatą za służbę zdrowia. 

Powietrze i słońce leczy wszystko

Doktor, ale na pewno muszę te proszki łykać? Nie przejdzie samo? Wiesz dobrze, że ja to leków nie uznaję... 

Pacjentka 75 lat, w przeszłości nauczycielka wychowania fizycznego, codziennie kilka godzin spędzająca w lesie spacerując i jeżdżąc na rowerze.  Żyje według swojej teorii, że powietrze i słońce leczy wszystkie choroby. Ostatnia wizyta trzy lata temu, cisnienie 210/100, nie chce leków, czuje się dobrze. Przyszła do lekarza z zadyszką jak na rowerze pod górkę dziesiąty kilometr...

Niewydolność serca z masywnymi ciastowatymi obrzękami łydek aż do kolan. W końcu zgodziła się na furosemid i enalapril skoro samo nie przejdzie, bo chciałaby znowu na tym rowerze codziennie móc. 

Walka z antybiotykami i innymi lekami

Cztery razy w roku lekarze mają spotkanie z osobą która nadzoruje statystykę wypisywanych leków. Które leki ile kosztują przychodnię, które są drogie i na co je najlepiej wymienić w związku z tym. Które są tanie i ich udział trzeba zwiększyć kosztem innych droższych. Jak wygląda statystyka naszej przychodni w porównaniu do sąsiednich miast i do całego kraju. Nad czym trzeba pracować przez następny kwartał. 

Angina się zaczyna

W Szwecji używa sie o wiele mniej antybiotyków niż w Polsce i dąży się ciągle do tego żeby tę liczbę zmniejszyć. Liczy się współczynnik "liczba recept na antybiotyk wypisana na 1000 pacjentów". Mając system komputerowy można bowiem na bieżąco sprawdzać, ile recept na leki jest wysyłanych do apteki. Dużo się mówi o odporności bakterii, często robi się antybiogramy, zwleka się z decyzją o leczeniu zapaleń pęcherza i ran do wyniku posiewu. Społeczeństwo jest tego świadome i najczęściej pacjent wychodzi zadowolony z tego, że penicyliny nie dostanie na ból gardła z gorączką 38 stopni od dwu dni bo CRP ma normalne i negatywny test na Streptokoki z gardła. 

Samogłoski i spółgłoski

Język polski charakteryzuje horendalna liczba spółgłosek (konsonanter), zaś szwedzki - dla zupełnej odmiany - samogłosek (vokaler). Szwed dodaje samogłosek tam, gdzie jest za duże zgrupowanie spółgłosek, z czego wychodzi na przykład G(e)dynia. Zmorą są dwuznaki (sz, cz, rz) bo za nic się tego wymówić, ani napisać nie da, zwykle więc losowo któraś litera albo głoska wypada. W szwedzkim "z" czyta się jako "s" więc dowolnym jest, czy z "muszki" po redukcji zostanie "muska" czy "muzka", dla Szweda jest to całkowicie to samo. 

Pewne jak list na poczcie

"Pewne jak list na poczcie" mówi się po szwedzku zamiast polskiego zwrotu "Masz to jak w banku". Tutaj list nie ginie. Są listy polecone, ale wysyła się je bardzo rzadko. Nie potrzeba. List dochodzi. Za dwa dni jak zwykły "B" lub następnego dnia jak priorytet "A". Znaczki-nalepki - które kilka razy do roku zmieniają design - obowiązują dla osób prywatnych, a firmy wysyłają bezznaczkowo, tylko z nadrukiem na kopercie i stemplem. Na znaczku nie ma ceny. Każdy wie, ile kosztuje znaczek. Sześć koron. Jak nie wie, to zapyta. Sześć za krajowy do 20 gram. Cięższy list? Naklej dwa znaczki! Za granicę? Też dwa znaczki! Proste!

To dla niej są kwiatki

Konwalia majowa (lökkonvalja) jest inaczej nazywana "kwiatem na Dzień Matki" (morsdagblomma) dlatego, że właśnie wtedy zwykle kwitnie. W podobny sposób nazwana jest påsklilja, czyli kwiat który kwitnie na Wielkanoc (påsk). Kwiatem tym jest żonkil. Jest jeszcze vårlök czyli dosłownie "wiosenna cebula" i chodzi tutaj o przebiśnieg. Możliwe że jeszcze więcej nazw kwiatów czerpie nazwy od czasu, kiedy kwitną, ale ich nazw jeszcze nie odkryłam. Czas pokaże, czy to już wszystkie. 

Edit: Vårlök to rzeczywiście nie jest przebiśnieg, lecz inny wiosenny kwiat o nazwie złoć.