Oda do ostkaki

"Jedliście ostkaka? Jakie paskudztwo, nie umywa się do polskiego (czy jak wolą amerykańskiego) sernika, pulpa bezsmakowa, jak można tak ser zniszczyć?" Tak, przyznaję się, że napisałam kiedyś te słowa! A teraz kajam się i o przebaczenie błagam za tę zniewagę. Że próbowałam wcześniej ostkakę jeść źle, bo bez świeżej własnoręcznie bitej śmietany i domowej powidły. Cóż to za fatalne faux pas!

Przed tobą się o przepyszna ostkako korzę i już cię nigdy bez powideł i śmietany cię nie otworzę!

Dzień Matki, dzień matki

Nie, post wcale nie jest spóźniony! W Szwecji Dzień Matki (Mors dag) jest dniem ruchomym i obchodzony jest w ostatnią niedzielę maja. Jest to więc zawsze dzień wolny od pracy (helg) i ten kto chce zdąży życzenia złożyć. Zaczerpnięty jest tak jak i w innych krajach Europy ze Stanów, gdzie zaczęto go świętować w roku 1914. Tutaj rzadko używa się dużych liter w celu podniesienia rangi osoby lub nazwy, a nawet jeśli się to robi to zwykle jest dowolność i nie jest też błędem napisanie morsdag lub mors dag. 

Specjalizacja

Kierownik specjalizacji (na przykład z medycyny rodzinnej) w danym rejonie, szef poradni, przedstawiciel z płac i prywatny opiekun specjalizacji spotykają się razem z przyszłym ST-läkare (mniej więcej rezydent). Tu ustala się dla niego plan ramowy na 5 lat i wszystkie formalności. Staże w szpitalu, dla których nie ma obowiązkowych wytycznych co do ich czasu trwania. Można je sobie na przykład wydłużyć w miarę potrzeby i chęci lub nawet pominąć (w granicach rozsądku). Obowiązkowe kursy, które trzeba odbyć. Nadobowiązkowe kursy, które można wybierać w miarę dowolnie z szerokiej puli wszystkich organizowanych. Przejazdy, noclegi i opłata za kurs zapewniana ze specjalnej puli pieniędzy dla ST-läkare. 5-10 tygodni pracy( na całą specjalizację) przeznaczone jest na pisanie obowiązkowej pracy/artykułu.

Na koniec jest pisemny egzamin testowy, który nie jest obowiązkowy. Można sie na niego zapisać lub nie. Na koniec składa się wymagane zaświadczenia z kursów i staży cząstkowych i opinie opiekuna specjalizacji do specjalnego urzędu i czeka około 6-12miesięcy na uznanie specjalizacji. 

Lato

Słońce od czesnego ranka do późnego wieczora. Wczesnoletni ciepły deszczyk. Nagła ulewa i po niej tęcza. Majowa brązowa opalenizna bez starania się o nią. Ciepłe na plaży kamienie. Kaptur od wiatru. Stuletnie babcie-sąsiadki łapiące promienie słońca na ławeczce przed domem i cieszące się, że znowu żyją. 
Lato. Po Walpurgii zaczyna się lato. 

Mówić do kropki

Coraz częściej słysząc debatę, w której kilku polityków na raz, "nie, ja głośniej" "a ja Panu nie przeszkadzałem" tumult i wrzawa zastanawiam się nad tym, jak język wpływa na obyczaje. Rozmawiając ze znajomymi czy rodziną jest ciężko wejść w słowo. Czeka się po prostu na swoją kolejkę, aż ktoś skończy, powie do końca, "do kropki" po szwedzku. Nie przekrzykuje się. Pozwala powiedzieć drugiemu, a wtedy komentuje.

Stolica już zachwyca

Stockholm jest dość spory a do tego bardzo zróżnicowany. Bardzo łatwo więc ocenić całość błędnie, zaznajamiając się jedynie z kawałkiem, co się też wcześniej stało. Nie zrozumieliśmy się. Są dzielnice, czy też części miasta, których lepiej byłoby nie widzieć, żeby nie psuć sobie odbioru reszty. Ale są też i piękne, urocze zakątki, gdzie czas się zatrzymał. Tam szewc szyje buty, tam rękodzieło kwitnie. Siedziby mają małe kilkuosobowe studia designerskie, które mają czasem na prawdę rewelacyjne pomysły. Tam i sztuka użytkowa w prywatnych galeryjkach. Obrazy, które chciałoby się zabrać do domu (i można to czasem, nawet za niezbyt duże pieniądze zrobić) a nie takie, na które patrzy się, jak na jeża, ale jak skrytykujesz to będziesz "niewrażliwy bo to przecież wielka sztuka jest".

Prawo jazdy w Szwecji

Po zdaniu obu części dostaje się protokół egzaminacyjny (kopię) który to wraz z dowodem osobistym daje prawo do prowadzenia auta od razu po egzaminie. Pocztą przychodzi druk, który należy uzupełnić aktualnym zdjęciem i podpisem i odesłać w dołączonej kopercie nie płacąc za znaczek. Ma się na to rok. Jeśli nie wyśle się druku albo gdzieś zginie to po pewnym czasie przychodzi upomnienie. W terminie do kilku tygodni od wysłania dokumentu dostaje się pocztą śliczny nowiutki kawałek plastiku upoważniający samodzielnie do prowadzenia auta.

Jazdy (uppkörning) można zdawać autem wynajętym od ośrodka egzaminacyjnego. Można pożyczyć od szkoły prawa jazdy w której pobiera się lekcje (jeździ sie wtedy dokładnie tym samym autem na egzaminie). Można też przerobić auto rodziców cichaczem i zamontować w nim drugi hamulec po stronie pasażera i dodatkowe tylne lusterko i zdawać egzamin na prawo jazdy swoim autem (nie trzeba płacić za pożyczenie samochodu, ale nie polecam jednak tej opcji). Egzamin testowy można zdawać w trzynastu językach jeśli nowe słownictwo dotyczące ruchu drogowego okaże się za trudne.

Körkort

Składa się z części praktycznej i teoretycznej. Zdana jedna cześć jest ważna przez dwa miesiące. W tym czasie można zdawać ponownie drugą, niezdaną część. Test ma wiele pytań związanych ze środowiskiem, zmęczeniem i alkoholem, statystykami wypadków. Nie ma popularnych w Polsce "krzyżowek" i pytań kto jedzie pierwszy. Dużo pytań z zasad na przykład gdzie się nie parkuje i dlaczego, gdzie nie cofać i dlaczego. Związek Szkół Jazdy trzyma pieczę nad książkami które regularnie są uzupełniane o nowe przepisy. Jest w nich jasno wytłumaczenie co jak i dlaczego. Jest tez mnóstwo praktycznych rad: piasku, szufli do odgarniania śniegu i ciepłych ubrań mieć w zimie w aucie nie musisz, ale rozważ je bo mogą ci sie przydać.

Nie ma obowiązkowej liczby godzin jazd przed egzaminem, obowiązkowe jest tylko szkolenie z czynników ryzyka wypadków: alkohol, narkotyki, zmęczenie (tak, są na równi ważne). No i płyta poślizgowa, żeby sobie zdać sprawę z tego, jak warunki się zmieniają w związku ze zmianą nawierzchni i prędkością. Od szesnastu lat można prowadzić auto pod nadzorem handledare (rodzic lub osoba mająca prawo jazdy od pięciu lat). Trzeba tylko przejść razem kilkugodzinny kurs początkowy. Egzamin od osiemnastu lat.

Skierowania i wezwania

Dostaje się listem wezwanie z datą i miejscem badania i ewentualnie można dokonać zmian telefonicznie. Koszt badania jest stały bez względu na to jakie badanie jest wykonywane, tyle samo za MRI, CT i zwykłe zdjęcie klatki piersiowej. Stała suma jest różna w różnych lanstingetach. Tak samo jest ze skierowaniami do specjalisty. Nie ważne gdzie i do kogo, stała kwota za poradę. 

Detergenty asortymenty

Proszek bezzapachowy (specjalny dla alergików) kosztuje prawie tyle samo co ten zwykły, pachnący. Nie trzeba przeglądać składu wszystkich opakowań na półkach, zwykle jest dobrze oznaczony znakiem "allergiförbud" albo jakimś innym podobnym. Podobnie z innymi detergentami. Równolegle produkowane są różne linie dla różnych potrzeb i każdy znajdzie to, czego potrzebuje. Podobnie z jedzeniem, bez laktozy glukozy orzeszków. Z witaminami aminokwasami. Dla każdego coś według potrzeby. 

Gardasil

Szczepionka przeciwko HPV którą niektórzy nazywają szczepionką przeciwko rakowi szyjki macicy weszła w tym roku do kalendarza szczepień. Bezpłatna dla całego rocznika dziewczynek. W Szwecji istnieje system wzywający na mammografię i wymazy z szyjki macicy. Odstępy czasu i wiek są ustalone, dostaje się po prostu wezwanie na adres domowy z datą, godziną i miejscem stawienia się na badanie. Być może znalazłyby się inne sposoby spożytkowania tych pieniędzy w lepszy sposób a być może opłaci się to w przyszłości. Ile głów tyle zdań.

Lactobacillus

Proviva to owocowy napój/sok produkowany przez zakład mleczarski. Zawiera Lactobacillus i zalecany jest przy kuracjach antybiotykowych. Odpowiednik jogurtów wzbogacanych probiotykami które nie są tutaj aż tak bardzo popularne. Można je na pewno znaleźć, ale najłatwiejsze i najpewniejsze źródło pożytecznych bakterii które oprócz tego ma dobry smak, jest produkowane z dużej ilości owoców to Proviva.

Sportlov

Ferie sportowe. Co prawda już się skończyły ale zwykle ulotki do skrzynek kłębią się na dni i tygodnie wcześniej. Kłębią się o tym, gdzie na narty, o tym kiedy i gdzie popływać. Cały tydzień śnieżnych i nieśnieżnych atrakcji. Tydzień siódmy, ósmy, dziewiąty (vecka 7, 8, 9 w zależności od regionu) bo w Szwecji wszystko liczy się w tygodniach roku. Na pytanie "kiedy masz urlop?" nie odpowiada się "w lipcu" tylko liczbą tygodnia, w którym urlop się zaczyna, "vecka 27". I każdy wie o co chodzi.

Älgjakt

To polowanie na łosie. Odbywa się tradycyjnie co roku. Na południu zaczyna się zwykle w połowie października, na północy kilka tygodni wcześniej. Kończy się przed zimą. Wszystko po to, by nie było zbyt dużo łosi obgryzających wszystko, co zielone w lesie i by zmniejszyć ilość "vilt" czyli leśnych zwierząt na drogach. Zimą, gdy śnieg leży prawie wszędzie, jest je łatwiej wypatrzyć (tak mówią statystyki). Najgorzej jest jesienną przedwieczorną szarówką, kiedy to ciężko jest coś dostrzec na drodze i kiedy to łosie szczególnie lubią wychodzić szukając czegoś pysznego do jedzenia. Albo towarzystwa. Łosie chodzą swoimi niepojętymi drogami.

Praktyczni

Do bólu. Żadnych kiecek, garsonek, garniturów, krawatów do pracy i na codzień. Zwykle ma się służbowe ubranie (służba zdrowia, mechanicy, technicy, kierowcy, sprzedawcy) w niezmiennym stylu koszulka, bluza i niegniotące się spodnie. Nie lubią chodzić na codzień w butach na obcasach, co innego od święta. Przy wyjściu gdzieś, na towarzyskie spotkanie trzeba się wystroić w sukienkę, koszulę. Makijaż i buty na obcasie wtedy też się nadadzą. Na codzień jednak chodzą najczęściej w trampkach, i to przez cały okrągły rok!

Lagom

Szwedzi lubują się w statystyce i na specjalnej stronie można sprawdzić, jakie imiona nadawane są dzieciom aktualnie, żeby ułatwić wybór. Można porównać na kilka lat do tyłu i regionami kraju. Zarówno zbyt częste jak i zbyt rzadkie jest przecież nieciekawym pomysłem. Powinno być "lagom" czyli akurat tyle ile powinno być, ani za dużo ani za mało.  Ta reguła jest używana w odniesieniu do wielu rzeczy. Często zdjęcie potomka można znaleźć w lokalnej gazecie, nierzadko wraz ze szczęśliwymi rodzicami. Wycinek z tegoż można wtedy wpiąć do teczki-kartoteki bilansowej w której uzupełnia się wszystkie wizyty i szczepienia w Barnhälsovård czyli Poradni Dziecka Zdrowego. 

Deklaration

Niedługo znowu będzie czas na rozliczenie się. W połowie marca rozsyłane są do podatników koperty z rozliczeniem. Należy tylko sprawdzić, czy wszystko się zgadza i odesłać podpisane pocztą ale wpierw zastanowić się, czy na pewno nie chce się tego zrobić cyfrowo. Można SMS-em, przez aplikację na smartphonie albo zadzwonić na podany numer. Niepapierowo jest w formularzu proponowane kilka razy. A to bo wygodniej. A to że za znaczek płacić nie trzeba 6 lub 12 koron w zależności od wagi. A to, że szybciej pieniądze, które się nadpłaciło trafią na konto. Poza zabiera to nie dłużej niż kilka minut życia. Kto wyśle najszybciej, może dostać zwrot przed lipcem i mieć dodatkowe pieniądze na urlop. 

Klucz główny

To klucz wspólny dla pewnej jednostki wynajmowanych mieszkań na przykład kilkunastu mieszkań we wspólnym bloku. Można dzięki niemu mieć pralnię (tvättstuga) i drzwi wejściowe do bloku na parterze otwierane tym samym kluczem, którego używa się do otwarcia domu. Tylko jeden klucz. Ewentualnie jeszcze jeden do kłódki w piwnicy i to wszystko. W przypadku jakiejś awarii w mieszkaniu takim właśnie kluczem może się posłużyć Pan Naprawiacz i zreperować usterkę kiedy się nie jest w domu. Można na to pozwolić lub nie. 

Semla

Semla to bułeczka maślana która jest faszerowana marcepanową masą i bitą śmietaną. Niby nic ale jest przepyszne. Powinno się semlę jeść w tłusty wtorek (nie, nie czwartek tylko wtorek bezpośrednio przed środą popielcową zwany askonsdag) ale jest taka dobra, że zaczyna się je jeść po skończeniu świętowania Jul, a nierzadko nie kończy w askonsdag, tylko je aż do påsk. 

Anställningsintervju

To rozmowa o pracę. Zawsze z kawą i ciachem (kaffebröd czyli w dosłownym przekładzie "chleb do kawy"). Zawsze z pokazaniem lokali, przywitaniem się z tymi, co pracują, krótkim zagadaniem o czymkolwiek. Przebyłam dwie. Obie zakończone propozycją pracy. To post retrospektywny, czasem ktoś przyjdzie na rozmowę i wtedy zawsze przypomina się swoja. 

Karta europejska

Próbowałam ją wyrobić w Polsce. Nie udało się. Nie spełniłam wymogów. Nie miałam wystarczającej ilości zaświadczeń i formularzy. Z tego co pamiętam wydaje się ją na kilka miesięcy do maksymalnie roku na przód. Wyjeżdżając wykupiłam więc polisę co okazało się wariantem tańszym i łatwiejszym do uzyskania. Z myślą o wizycie w Polsce zainteresowałam się kartą i wymogami do jej uzyskania znowu. Zamówienie jej bezpośrednio na stronie internetowej zajęło minutę. Następnego dnia karta była w skrzynce pocztowej. Ważność: pięć lat od daty wydania.

Angina

Kåvepenina (penicylina benzylowa) to standard na infekcje górnych i dolnych dróg oddechowych. Działa z doświadczenia w około dziewięćdziesięciu procentach. U Szwedów. Przychodzi Polak, ma Streptococa w gardle, dostaje antybiotyk, przychodzi za tydzień bez poprawy. Za każdym razem. Rezystencja bakteryjna panosząca się na szeroką skalę w kraju gdzie nie zużywa się dziesiątek testów Streptococowych i zestawów do CRP na przychodnię dziennie. 

EMLA

Co zrobić żeby mniej traumatyzować dzieci przed pobieraniem badań krwi z żyły? Otóż nieoceniony jest tu plaster EMLA w miejsce wkłucia. Nie boli i dziecko nie będzie się bało przyjść znów do laboratorium czy lekarza. Jedyny minus jest taki, że trzeba czekać około trzydziestu minut zanim preparat zacznie działać. No ale w tym czasie można się pobawić zabawkami w poczekalni lub podręczyć rodziców nalepką z dinozaurem, którą się dostało w czasie wizyty. 

Bankgiro

Bankgiro to sposób płatności w którym używa się specjalnego numeru. A właściwie dwu. Jeden jest ośmiocyfrowy i stały dla odbiorcy. Drugi jest najczęściej bardzo długi i trzeba go wpisywać żmudnie cyfra po cyfrze każdorazowo (referensnummer). Do każdej pojedynczej transakcji jest inny. Na przykład 150004569035 mówi o tym, że Svensson z ulicy Długiej w Mostowie zapłacił czynsz za wrzesień. Oczywiście zwykłe przelewy na konto też można robić, ale to jest najczęściej spotykany sposób płacenia rachunków/faktur w Szwecji.

Wycieraczka

Nie mam wycieraczki przed drzwiami. Ani za drzwiami. I nikt nie ma. Dodam, że mieszkam w bloku. 

Dygresja: blok w Szwecji, tam gdzie mieszkam to w sumie maksymalnie dwanaście mieszkań dwu lub trzypokojowych. Pięter trzy, lecz to znaczy polskie dwa bo tu parter jest pierwszym piętrem "våning ett". 

Jest jedna jedyna wycieraczka za drzwiami wejściowymi i to wystarcza. Czasem tylko kilka kamyczków (którymi drogę się posypuje w zimie) zabłąka się przy drzwiach i trzeba je odkurzyć. Kamyczki siedzą sobie w skrzyneczkach z dumnym napisem "sand". Taki sam "piasek" mają dzieci w piaskownicy.